Biblioteka, w której chce się siedzieć w listopadzie
W listopadzie park przestaje być salonem miasta. Ławki są mokre, ciemno robi się po południu, a każde inne miejsce do posiedzenia zaczyna się od pytania, co podać. Współczesna biblioteka miejska może być miejscem, w którym nikt o nic nie pyta. Pod warunkiem, że ktoś ją do tego zaprojektuje.
Amerykański socjolog Ray Oldenburg pod koniec lat osiemdziesiątych opisał „trzecie miejsce”. Pierwszym jest dom, drugim praca albo szkoła. Trzecie to miejsce, do którego przychodzi się bez powodu i bez zaproszenia: kawiarnia, fryzjer, pub, ławka na rynku. Takie, gdzie spotyka się sąsiadów i obcych, gdzie można posiedzieć, porozmawiać albo pomilczeć.
Przez lata, kiedy pisano o trzecich miejscach, myślało się głównie o kawiarniach. Z perspektywy projektanta przestrzeni publicznej kawiarnia ma jedną wadę. Wstęp kosztuje cenę kawy, a po godzinie przy pustej filiżance człowiek zaczyna czuć spojrzenie zza baru. Biblioteka miejska jest jednym z niewielu wnętrz w mieście, do których można wejść w listopadowe popołudnie i siedzieć do zamknięcia, nic nie kupując.
Nie każda biblioteka na to pozwala. Nie przepisami, tylko architekturą.
Wejście prosto z ulicy
Pierwsze, co sprawdzam w każdym projekcie biblioteki, to wejście. Czy widać je z chodnika, czy trzeba go szukać? Czy z ulicy widać wnętrze i ludzi w środku? Czy jest na poziomie terenu, czy prowadzą do niego schody i pochylnia dookoła?
Wiele polskich bibliotek mieści się na piętrach domów kultury, w dawnych biurach, w budynkach, w których trzeba przejść przez korytarz, minąć portiernię, wejść schodami. Każda taka przeszkoda filtruje ludzi. Przychodzą ci, którzy już wiedzą, że chcą wypożyczyć książkę. Nie przychodzą ci, którzy po prostu przechodzili obok.
Biblioteka jako trzecie miejsce zaczyna się od parteru otwartego na ulicę. Przeszklenie, przez które widać regały i siedzących ludzi. Wejście bez progów, bez bramek przy samych drzwiach, z przedsionkiem, w którym można otrzepać parasol. Zaraz za nim strefa, w której wolno być, zanim zdecyduje się, po co się przyszło: prasa, kilka foteli, tablica z wydarzeniami, miejsce na mokre kurtki.
Gradient hałasu
Najczęstszy błąd w projektowaniu bibliotek to przekonanie, że w bibliotece ma być cicho. Wszędzie. W efekcie nikt nie czuje się tam swobodnie. Dzieci są uciszane, młodzież nie przychodzi, a starsi czytelnicy i tak narzekają, bo cisza w dużej, pustej sali niesie każdy szelest.
Współczesne biblioteki projektuje się jako przestrzeń z gradientem: od głośnego do cichego. Przy wejściu jest najgłośniej. Tam rozmowy, spotkania, dział dziecięcy, stoły do gier, miejsce na zajęcia. Dalej, w głębi albo na piętrze, robi się ciszej: regały, stanowiska do pracy, fotele do czytania. Na końcu, najdalej od wejścia, strefa naprawdę cicha, czasem zamknięta szklaną ścianą, dla tych, którzy przyszli się uczyć.
Gradient działa tylko wtedy, gdy wspiera go akustyka. Twarde posadzki, gołe ściany i wysokie stropy zamieniają każdą salę w pudło rezonansowe. Pomagają sufity akustyczne, panele na ścianach, wykładziny w strefach cichych, tkaniny na meblach. I same książki: pełny regał to jeden z najlepszych pochłaniaczy dźwięku, jakie można wstawić do wnętrza.
Światło przy oknach
W listopadzie, kiedy dzień jest krótki, miejsca przy oknach są najcenniejsze w całym budynku. To przy nich ludzie siadają najpierw. Dobry projekt zostawia okna ludziom, a nie regałom. Siedziska w głębokich parapetach, długie blaty wzdłuż przeszkleń, fotele odwrócone do widoku.

Regały, które książki muszą mieć z dala od bezpośredniego słońca, lepiej sprawdzają się w głębi sali, prostopadle do okien, tak żeby światło przechodziło między nimi. O tym, jak głęboko wchodzi do wnętrza jesienne słońce i jak zmienia się w ciągu dnia, pisałam przy orientacji budynku i jesiennym świetle. W bibliotece ta wiedza decyduje, gdzie postawić fotele, a gdzie zbiory.
Po zmroku liczy się sztuczne światło. Biblioteka oświetlona jak biuro, jednym chłodnym światłem z sufitu, odpycha. Biblioteka z ciepłym światłem ogólnym i lampami przy stanowiskach do czytania przyciąga, także z ulicy. Wieczorem przeszklony parter z ludźmi przy lampach jest najlepszą reklamą, jaką budynek może sobie zrobić.
Meble, które nie wyganiają
Krzesła, na których nie da się wysiedzieć godziny, to jeden ze sposobów, w jaki wnętrza dają do zrozumienia, że gość ma iść. Kawiarnie robią to świadomie. Biblioteka nie powinna. Na zewnątrz obowiązuje ta sama zasada, o której pisałam przy placu, na którym się siedzi: ludzie zostają tam, gdzie mają wybór, jak i gdzie usiąść.
Dobra biblioteka ma różne sposoby siedzenia, bo przychodzą do niej różni ludzie:
- duże stoły dla grup, uczniów, ludzi z laptopami, z gniazdkami w blacie albo przy każdym miejscu,
- pojedyncze stanowiska z przegrodą, dla tych, którzy chcą pracować w skupieniu,
- fotele z wysokim oparciem i podnóżkami, dla czytających i dla starszych osób, które przyszły posiedzieć w cieple,
- siedziska na stopniach albo amfiteatralne schody, które w ciągu dnia są miejscem do siedzenia, a wieczorem widownią,
- niskie meble i poduchy w dziale dziecięcym, gdzie dorosły też może usiąść na podłodze.
Do tego rzeczy, o których zapomina się w budżecie, a które decydują, czy ludzie zostaną: toalety dostępne bez proszenia o klucz, kran z wodą pitną, szatnia albo szafki, Wi-Fi bez skomplikowanego logowania, miejsce na wózek.
Godziny otwarcia jako część projektu
Brzmi jak sprawa organizacyjna, ale architekci powinni o nią pytać. Biblioteka, która jest otwarta do szesnastej, nie może być trzecim miejscem dla nikogo, kto pracuje. Te, które działają wieczorami i w weekendy, mają inną publiczność i inne potrzeby: więcej oświetlenia, lepszą widoczność z ulicy, możliwość zamknięcia części budynku przy otwartej reszcie.
Projektując bibliotekę z myślą o wieczorach, rysuje się strefy tak, żeby można je było otwierać i zamykać osobno. Parter z czytelnią i salą spotkań do późna, piętra z magazynem i biurami według zwykłych godzin.
Przykład z północy
Kiedy rozmawiam z kimś o bibliotekach jako trzecich miejscach, prawie zawsze pada przykład Oodi, centralnej biblioteki w Helsinkach otwartej pod koniec 2018 roku. Parter z kawiarnią i salą kinową, piętro z pracowniami, w których można szyć, drukować w 3D i nagrywać muzykę, a na samej górze jasna czytelnia z widokiem na miasto. Większość książek stoi dopiero na najwyższej kondygnacji.
Polskie miasta nie muszą budować takich gmachów, żeby korzystać z tej samej logiki. Wystarczy odwrócić kolejność myślenia: zacząć od ludzi, którzy mają przyjść, a dopiero potem rozplanować zbiory.
Biblioteka, która zeszła na parter
Kilka lat temu konsultowałam koncepcję przebudowy biblioteki w małym mieście w Małopolsce. Zajmowała piętro budynku urzędu, wchodziło się przez portiernię i schody. Pani dyrektor mówiła, że czytelników ubywa co roku.
Najważniejsza decyzja nie dotyczyła mebli ani kolorów. Bibliotekę przeniesiono na parter tego samego budynku, w miejsce dawnego sklepu z witryną od rynku. Mniej metrów, za to wejście prosto z chodnika i szyba, przez którą widać fotele. Przez pierwszy rok, jak pani dyrektor napisała mi w mailu, liczba odwiedzin wyraźnie wzrosła, choć zbiory były te same. W listopadzie przy witrynie siedzieli głównie starsi mieszkańcy z gazetami. Po trzeciej po południu przychodzili uczniowie z pobliskiej szkoły, bo autobus mieli dopiero o piątej.