Jak orientacja domu zmienia jesienne światło we wnętrzach
Pod koniec września słońce zaczyna wchodzić do domów głębiej niż latem. Niskie, ciepłe, rysuje długie pasy na podłodze i ścianach. To najlepszy moment, żeby zobaczyć, jak orientacja budynku kształtuje życie w środku, i zrozumieć, dlaczego to pierwsza decyzja, jaką podejmuje architekt.
Mam w mieszkaniu okno od południowego zachodu. Latem słońce zagląda do pokoju dopiero późnym popołudniem i nie sięga daleko. Pod koniec września wszystko się zmienia. Około czwartej światło przechodzi przez cały pokój, kładzie się na podłodze, wspina na przeciwległą ścianę, zmienia kolor z białego na miodowy. Za każdym razem, kiedy to widzę, przypomina mi się, dlaczego w pracowni każdą koncepcję zaczynaliśmy od strzałki północy na planie sytuacyjnym.
Orientacja budynku to decyzja, której nie da się później zmienić. Można wymienić okna, przemalować ściany, przestawić meble. Nie można obrócić domu. Zanim więc ktokolwiek narysuje pierwszy rzut, ja bym usiadła z kalendarzem i sprawdziła, jak słońce zachowuje się w różnych porach roku.
Słońce, które zmienia wysokość
W naszej szerokości geograficznej różnica między letnim a zimowym słońcem jest ogromna. W czerwcu w południe słońce stoi wysoko na niebie, a jego promienie padają na elewację południową pod stromym kątem. Wpadają do wnętrza płytko, zaledwie na kawałek podłogi przy oknie. W grudniu w południe słońce jest nisko nad horyzontem, a promienie wchodzą do pokoju prawie poziomo, sięgając kilku metrów w głąb.
Wrzesień i październik to czas przejściowy. Słońce jest już na tyle nisko, że zaczyna wchodzić głęboko do wnętrz, ale jeszcze na tyle wysoko i długo na niebie, że daje dużo światła. Dni są krótsze, ale słońce, które świeci, pracuje we wnętrzu intensywniej niż latem.
Zmienia się też kierunek. Latem słońce wschodzi na północnym wschodzie i zachodzi na północnym zachodzie, więc zagląda nawet do okien od północy wczesnym rankiem i późnym wieczorem. Jesienią i zimą wschodzi i zachodzi bliżej południa. Okna północne przestają widzieć słońce całkowicie.
Cztery strony świata jesienią
Każdą elewację można opisać tymi samymi trzema pytaniami: kiedy przychodzi słońce, jakie jest i co z tego wynika dla pokoi za oknem. Zebrałam to w jednym miejscu, bo w rozmowach z inwestorami i tak zawsze rysowałam na serwetce taką tabelkę.
| Kierunek | Światło jesienią | Co to znaczy dla pomieszczeń |
|---|---|---|
| Południe | Niskie słońce przez większą część dnia, wchodzi głęboko, daje ciepło. Latem okap je zatrzymuje, jesienią już nie. | Najlepsza strona dla salonu i części dziennej. W zimowe południe taki pokój potrafi się nagrzać tak, że ogrzewanie przez kilka godzin prawie nie pracuje. |
| Wschód | Chłodny, jasny blask rano, ale coraz później. Zimą w porze wyjścia do pracy i szkoły prawie go nie ma. | Kuchnia i jadalnia dla rodzin, które jedzą śniadanie razem. Sypialnia dla rannych ptaszków; kto śpi dłużej, niech od razu zaplanuje zaciemnienie, bo latem słońce zajrzy tam bardzo wcześnie. |
| Zachód | Ciepłe, złote, nisko nad horyzontem, akurat wtedy, gdy domownicy wracają do domu. Latem to samo światło bywa uciążliwe i gorące. | Salon dla ludzi, którzy żyją popołudniami i wieczorami. Bez dobrych osłon na lipiec się nie obejdzie, jesienią podnosi się je i korzysta. |
| Północ | Bez bezpośredniego słońca, za to stałe, rozproszone, bez ostrych cieni. Malarze od wieków wybierali pracownie z oknami na północ właśnie z tego powodu. | Gabinet, pokój do pracy przy komputerze, pomieszczenia pomocnicze jako bufor cieplny. Jasne wykończenie i porządne światło sztuczne są tu obowiązkowe, bo od listopada będzie ciemniej niż gdzie indziej. |
O tym, jak dobrze zaprojektowany okap od południa pozwala wpuścić zimowe słońce bez przegrzewania latem, pisałam w tekście o przeszkleniach i upale.
Rzut, który podąża za słońcem
Dobry projekt domu rozmieszcza pomieszczenia zgodnie z ich rytmem użytkowania. Kuchnia i jadalnia od wschodu lub południowego wschodu, na śniadanie. Salon od południa lub południowego zachodu, na popołudnie i wieczór. Sypialnie od wschodu lub północnego wschodu, żeby wieczorem były chłodne. Gabinet od północy. Pomieszczenia pomocnicze od północy, jako bufor cieplny.
Działka rzadko pozwala na idealny układ. Wjazd bywa od południa, widok od północy, sąsiad zasłania wschód. O tym, jak radzić sobie z ograniczeniami, pisałam przy okazji domu na wąskiej działce: światło z góry, patio, przemyślane otwory potrafią zrekompensować wiele. Ale nawet w trudnych warunkach pierwsze pytanie brzmi tak samo: skąd przyjdzie słońce w każdej porze roku.
Dom, który przestawiliśmy o jedno piętro
Jeden z domów, przy których pracowałam, stał na działce pod Krakowem, ze spadkiem na północ i widokiem w tę samą stronę. Inwestorzy od początku widzieli salon na parterze, z wielkim oknem na dolinę. Latem, kiedy oglądaliśmy działkę, wszystko się zgadzało.
Wróciłam tam w październiku, około trzeciej po południu. Dom sąsiada od południa, który w lipcu w ogóle nie przeszkadzał, rzucał cień przez pół działki, dokładnie w miejsce planowanego salonu. Zrobiłam zdjęcia i przywiozłam je na spotkanie. Skończyło się na tym, że część dzienna poszła na piętro, z oknem na widok od północy i pasem przeszkleń od południa, ponad cieniem sąsiada. Sypialnie zeszły na dół, gdzie cień jesienią nikomu nie przeszkadza, bo śpi się w nich w nocy.
Inwestorka powiedziała mi potem, że pierwszej zimy siadała z kawą na schodach, bo tylko tam o drugiej po południu padało słońce. Na parterze by go nie było wcale.
Kolor i materiał we wnętrzu
Jesienne światło, które wchodzi głęboko do wnętrza, pada na podłogę, ściany i meble. Ich kolor i faktura zmieniają to, jak światło jest odbierane. Jasna podłoga odbija światło na sufit i rozprowadza je po całym pokoju. Ciemna je pochłania, ale sama pięknie nagrzewa się w słońcu. Drewno w jesiennym świetle staje się ciepłe, kamień i beton odsłaniają fakturę.
Przy wyborze materiałów pamiętajcie o jednym: ściana naprzeciwko okna południowego jest ekranem, na którym jesienią i zimą wyświetla się słońce. Jej kolor i faktura będą widoczne każdego pogodnego popołudnia.
Drzewa i sąsiedztwo
Drzewa liściaste przed elewacją południową to sprzymierzeńcy: latem cień, jesienią i zimą, po opadnięciu liści, pełne słońce. Drzewa iglaste przez cały rok zabierają światło. Sadząc ogród, liczcie nie z obecną wielkością drzew, tylko z ich wysokością za dwadzieścia lat.
Podobnie z sąsiedztwem, co pokazuje historia z domem powyżej. Analiza zacienienia w różnych porach roku jest standardem przy projektach komercyjnych. Przy domach jednorodzinnych robi się ją rzadziej, a szkoda, bo kosztuje mniej niż jedno okno.
Czas, żeby popatrzeć
Jeśli planujecie budowę albo przebudowę, pojedźcie na działkę pod koniec września albo w październiku. O różnych porach dnia, w słoneczny dzień. Zapiszcie, gdzie pada cień o dziesiątej, o pierwszej i o czwartej, jak długo świeci słońce, skąd wieje wiatr. Takich notatek nie zastąpi żaden program.
A jeśli już mieszkacie, przejdźcie się po domu o czwartej po południu i zobaczcie, gdzie leży plama światła. Czasem wystarczy przestawić fotel o metr, żeby słońce padało na czytającego, a nie na ekran telewizora.
