Rakowicki przed Wszystkimi Świętymi. Cmentarz, który od dwustu lat działa jak park
Cmentarz Rakowicki ma ponad dwieście lat, prostokątny plan, aleje rozplanowane w 1839 roku jak w parku i mur zbudowany z rozebranego kościoła. Patrzę na niego jak na zaplanowaną przestrzeń miejską, która na co dzień służy też jako miejski ogród, a w ostatnich dniach października zamienia się w najbardziej zatłoczone miejsce w mieście.
Na Rakowicki chodziłam na studiach rysować. Nie groby, tylko perspektywy alej, światło między drzewami, rytm nagrobków wzdłuż ścieżki. Prowadzący zajęcia z rysunku mówił, że to najlepsza plenerowa pracownia w mieście, bo nikt nie przeszkadza, a wszystko stoi w miejscu. Dopiero później zrozumiałam, że to, co rysowaliśmy, było projektem. Ktoś to wszystko kiedyś narysował na planie.
Przed pierwszym listopada wracam tam co roku. W tym roku z myślą, żeby opisać ten cmentarz tak, jak opisuje się plac albo park: jako przestrzeń publiczną, która ma swój układ, swoje wejścia, swoją zieleń i swoich użytkowników.
Cmentarz za miastem
Rakowicki powstał na początku XIX wieku, a pierwszy pochówek odbył się w styczniu 1803 roku. Założono go poza ówczesnym miastem, na terenach podmiejskiego folwarku, bo przepisy wydane jeszcze za cesarza Józefa II zakazały chowania zmarłych na przykościelnych cmentarzach w obrębie miast. Było to rozwiązanie sanitarne, ale miało też skutek urbanistyczny: miasto dostało nową, dużą, zaplanowaną przestrzeń na swoim skraju.
Dziś cmentarz leży w środku miasta. Ma mniej więcej 35 hektarów, prostokątny plan o bokach około 700 na 500 metrów i granice wyznaczone przez ulicę Rakowicką, ulicę Prandoty i aleję 29 Listopada. Przez dwa stulecia był kilka razy powiększany, ostatnio w latach trzydziestych XX wieku. Miasto go obrosło i dziś trudno sobie wyobrazić, że kiedyś szło się do niego przez pola.
Plan jak w parku
W 1839 roku rozplanowanie cmentarza powierzono Karolowi Kremerowi, architektowi kierującemu wtedy miejskim wydziałem budownictwa. Zaprojektował założenie parkowe. To słowo jest tu kluczowe w sensie dosłownym, nie tylko jako porównanie.
Założenie parkowe oznacza, że ktoś pomyślał o całości: o głównych osiach, po których się idzie, o mniejszych alejkach, które rozprowadzają ludzi do kwater, o miejscach, w których perspektywa się zamyka, i o miejscach, w których się otwiera. Cmentarz nie jest zbiorem grobów rozstawionych tam, gdzie było wolne miejsce. Jest siatką, w której każda kwatera ma adres.
Na mapie układ jest prosty, prawie geometryczny. Na miejscu działa inaczej. Główna aleja prowadzi przez cmentarz jak oś przez ogród barokowy, z kaplicą w centralnym punkcie. Kaplica Zmartwychwstania Pańskiego, ufundowana przez Annę i Ludwika Helclów, stanęła w latach sześćdziesiątych XIX wieku i jest punktem, do którego się idzie i od którego się odchodzi. Boczne aleje są węższe, bardziej zacienione, nagrobki stoją przy nich bliżej. Przechodząc z głównej alei w boczną, zmienia się skala: z przestrzeni reprezentacyjnej w przestrzeń prawie domową.
To jest dokładnie to, czego uczy się na pierwszych latach studiów o projektowaniu parków. Hierarchia ścieżek, rytm, zamknięcia widoków. Tylko że tutaj ta hierarchia ma też znaczenie symboliczne: przy głównych alejach i w Alei Zasłużonych leżą ludzie, których miasto chciało mieć na widoku.
Mur z rozebranego kościoła
Mur otaczający cmentarz zbudowano z materiału z rozbiórki krakowskiego kościoła Wszystkich Świętych. Ta informacja zawsze mnie zatrzymuje. Kościół, który stał w centrum miasta, rozebrano, a z jego cegieł i kamieni zbudowano granicę miejsca dla zmarłych. Trudno o bardziej dosłowny przykład recyklingu materiałów budowlanych w historii miasta i o bardziej poetycki zbieg nazw z dniem, w którym na cmentarz przychodzi najwięcej ludzi.
Z perspektywy projektanta mur robi to, co robi każdy dobry mur przy przestrzeni publicznej. Oddziela hałas ulicy od ciszy w środku. Wyznacza wejścia, czyli miejsca, w których przechodzi się z jednego świata do drugiego. Daje skalę: jest na tyle niski, że nie przytłacza, i na tyle wysoki, że po przekroczeniu bramy czuje się zmianę.

Drzewa, które robią z cmentarza park
Dwieście lat to czas, w którym drzewa posadzone wzdłuż alei urosły do rozmiarów, jakich nie mają w żadnym nowym parku w Krakowie. Ich korony zamykają się nad ścieżkami. Latem cmentarz jest jednym z najchłodniejszych miejsc w okolicy, a jesienią jednym z najbardziej kolorowych.
Kiedy piszę o drzewach w donicach na betonowych placach, zawsze mam w głowie takie miejsca jak Rakowicki. Drzewo w gruncie, z nieograniczonym korzeniom miejscem, z czasem na wzrost, robi dla przestrzeni miejskiej więcej niż jakikolwiek mebel czy pawilon. Na cmentarzu nikt nie wycina drzew pod parking, nikt nie zmienia nawierzchni co dziesięć lat. Zieleń ma czas.
Z drzewami są też kłopoty, o których wiedzą zarządcy starych cmentarzy. Korzenie podnoszą nagrobki i nawierzchnie. Gałęzie spadają w wichurę. Liście trzeba zgrabić z kilkudziesięciu hektarów, zanim na groby przyjdą tysiące ludzi. Park, który jest jednocześnie cmentarzem, wymaga pielęgnacji, której zwykły park nie potrzebuje: każde drzewo stoi nad czyimś grobem.
Kto tu przychodzi na co dzień
W zwykły dzień tygodnia Rakowicki jest spokojny. Starsze osoby z konewkami, ludzie na skróty między Olszą a Rakowicką, spacerowicze, studenci z historii sztuki, przewodnicy z grupami przy grobach znanych osób. Przychodzą też ludzie, którzy po prostu chcą posiedzieć w ciszy na ławce pod drzewem. To jest funkcja parku, choć nikt jej tak nie nazywa.
Ta codzienna obecność to sprawdzian, którego nie przechodzi wiele nowych cmentarzy komunalnych. Projektuje się je jak parkingi dla grobów: równe pola bez drzew, prosta siatka bez hierarchii, mur z prefabrykatów, brak ławek. Ludzie przychodzą tam tylko na pogrzeb i pierwszego listopada. Na Rakowicki przychodzi się także bez okazji.
Ostatnie dni października
W ostatnim tygodniu października cmentarz zmienia się jak plac przed wielkim wydarzeniem. Na alejach pojawiają się taczki, grabie, wiadra. Ludzie myją nagrobki, wymieniają kwiaty, zostawiają pierwsze znicze. Przy bramach stoją sprzedawcy chryzantem i zniczy. Ruch wokół cmentarza zmienia się z dnia na dzień, a parkowanie w okolicy staje się zadaniem dla cierpliwych.
Przez pierwsze dni listopada przez cmentarz przechodzą tłumy, jakich nie widzi żaden krakowski park. Aleje, które w zwykły dzień wydają się szerokie, nagle są wąskie. Bramy pracują jak wejścia na stadion. Na tle tego tłumu widać, jak dobrze zaprojektowane są osie: główne aleje przyjmują większość ruchu, boczne zostają spokojniejsze, a ludzie sami rozchodzą się do kwater, bo układ prowadzi ich bez tablic.
Od 1981 roku przy bramach i w alejach kwestują członkowie i wolontariusze Obywatelskiego Komitetu Ratowania Krakowa. Pieniądze idą na odnawianie zabytkowych nagrobków. To jedna z tych tradycji, dzięki którym cmentarz jako całość nie popada w ruinę, mimo że opiekunów wielu najstarszych grobów od dawna nie ma.
Wieczór pierwszego listopada
Najpiękniejszy jest wieczór. Po zmroku tysiące zniczy rysują na ziemi plan cmentarza. Aleje, kwatery, kaplica. Ze środka cmentarza widać światło przesączające się przez dolne gałęzie drzew. Z ulicy, przez bramy, widać łunę.
W zeszłym roku stałam wieczorem przy głównej alei z kolegą z pracowni, który przyjechał do Krakowa po raz pierwszy w tym dniu. Stał długo i patrzył. Potem powiedział, że w tym roku był w kilku parkach w Europie z oświetleniem zaprojektowanym przez znane pracownie. Żadne nie było tak dobre. Zapytał, kto zaprojektował to tutaj. Powiedziałam, że Kremer narysował aleje w 1839 roku, a światło przynoszą ludzie, każdego roku od nowa.